રક્ષાબંધન નિબંધ ગુજરાતી | Raksha Bandhan Essay in Gujarati | રક્ષાબંધન વિશે નિબંધ


રક્ષાબંધન નિબંધ:
આ લેખમાં, આપણે રક્ષાબંધન વિશે નિબંધ વિગતવાર જાણીશું. રક્ષાબંધન એ ભારતના પ્રખ્યાત તહેવારોમાંનો એક છે. તેને ભાઈ-બહેનના પ્રેમનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. તેથી, આપણે બધાને રક્ષાબંધનના તહેવાર વિશે સંપૂર્ણ માહિતી હોવી જોઈએ. આ લેખમાં, અમે તમને રક્ષાબંધનના તહેવાર વિશે સંપૂર્ણ માહિતી આપવાનો શ્રેષ્ઠ પ્રયાસ કર્યો છે.

Table Of Contents

રક્ષાબંધન નિબંધ | Essay on Raksha Bandhan in Gujarati

રક્ષાબંધનનો તહેવાર એ ભારતીય તહેવારોમાંનો એક પ્રાચીન તહેવાર છે. રક્ષાબંધનનો અર્થ છે - રક્ષણનું બંધન, એવો રક્ષણાત્મક દોરો જે ભાઈને તમામ મુશ્કેલીઓથી દૂર રાખે છે. આ તહેવાર ભાઈ-બહેન વચ્ચેના સ્નેહ અને પવિત્ર સંબંધનું પ્રતિક છે. રક્ષાબંધન એ સામાજિક, પૌરાણિક, ધાર્મિક અને ઐતિહાસિક લાગણીના દોરથી બનેલું એક પવિત્ર બંધન છે, જે માત્ર ભારતમાં જ નહીં પણ નેપાળ અને મોરેશિયસમાં પણ રક્ષાબંધનના નામથી ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉજવવામાં આવે છે. આપણે સમગ્ર ભારતમાં સદીઓથી રાખીનો તહેવાર ઉજવીએ છીએ. આજકાલ આ તહેવાર પર બહેનો રાખડી અને મીઠાઈઓ પોતાના ભાઈના ઘરે લઈ જાય છે.  રાખડી બાંધ્યા પછી, ભાઈઓ તેમની બહેનને દક્ષિણા તરીકે પૈસા અથવા કેટલીક ભેટ આપે છે.

રક્ષાબંધન ક્યારે ઉજવવામાં આવે છે? | When We Celebrate Rakshabandhan?

રક્ષાબંધન એ એક હિન્દુ અને જૈન તહેવાર છે, જે દર વર્ષે શ્રાવણ મહિના (જુલાઈ-ઓગસ્ટ)ની પૂર્ણિમાના દિવસે ઉજવવામાં આવે છે.  શ્રાવણ (સાવન) માં ઉજવવામાં આવતી હોવાથી તેને શ્રાવણી (સવાણી) અથવા સાલુનો પણ કહેવામાં આવે છે.  રક્ષાબંધન પર બહેનો ભાઈઓના જમણા હાથના કાંડા પર પવિત્ર દોરો એટલે કે રાખડી બાંધે છે અને તેમના સારા સ્વાસ્થ્ય અને લાંબા આયુષ્યની કામના કરે છે. બીજી બાજુ, ભાઈઓ તેમની બહેનોની દરેક કિંમતે રક્ષણ કરવાની પ્રતિજ્ઞા લે છે.  રાખીમાં કાચા યાર્ન જેવી સસ્તી વસ્તુથી લઈને રંગબેરંગી કલાકૃતિઓ, રેશમના દોરા અને સોના કે ચાંદી જેવી મોંઘી વસ્તુ હોઈ શકે છે. જો કે, રક્ષાબંધનનો વ્યાપ આના કરતા ઘણો વધારે છે. રાખડી બાંધવી એ હવે ભાઈ અને બહેન વચ્ચેની પ્રવૃત્તિ નથી રહી. દેશની રક્ષા, પર્યાવરણની રક્ષા, હિતોની રક્ષા વગેરે માટે પણ રાખડી બાંધવામાં આવી રહી છે.


આ પણ વાંચો : 

ભાઈ-બહેનના પ્રેમનું પ્રતીક (symbol of brotherly love)

ભાઈ-બહેનનો સંબંધ ખૂબ જ ખાસ હોવા છતાં, તેઓ જે રીતે એકબીજાની કાળજી રાખે છે, તેની સરખામણી કોઈ જ ન થઈ શકે.  ભાઈ-બહેનનો સંબંધ અજોડ છે, ભલે તેઓ નાની-નાની બાબતો પર એકબીજા સાથે ગમે તેટલા ઝઘડતા હોય, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ એકબીજા માટે કંઈ પણ કરવામાં પાછીપાની કરતા નથી.  જેમ જેમ તેઓ મોટા થાય છે તેમ તેમ જીવનના જુદા જુદા સમયે આ સંબંધ વધુ મજબૂત બને છે.  મોટા ભાઈઓ હંમેશા તેમની બહેનોની સુરક્ષા માટે તૈયાર હોય છે, તેવી જ રીતે મોટી બહેનો તેમના નાના ભાઈઓને માર્ગદર્શન આપે છે.  ભાઈ-બહેનના આ પ્રેમને કારણે આ ખાસ તહેવાર માનવામાં આવે છે, રક્ષાબંધનનો તહેવાર દરેક ભાઈ-બહેન માટે ખૂબ જ ખાસ હોય છે.  તે તેમના પરસ્પર સ્નેહ, એકતા અને એકબીજા પ્રત્યેના વિશ્વાસનું પ્રતીક છે.

રક્ષાબંધનની તૈયારીઓ

સવારે સ્નાન કર્યા બાદ છોકરીઓ અને મહિલાઓ પૂજાની થાળી શણગારે છે. થાળીમાં રાખડીની સાથે રોલી કે હળદર, ચોખા, દીવો, મીઠાઈ, ફૂલ અને થોડા પૈસા હોય છે. છોકરાઓ અને પુરુષો રાખડી બંધાવવા માટે તૈયાર થઈને પૂજામાં અથવા કોઈપણ યોગ્ય જગ્યાએ બેસી જાય છે.  સૌપ્રથમ ઇચ્છિત દેવતાની પૂજા કરવામાં આવે છે, ત્યારબાદ કંકુ વડે ભાઇને ટીલા કરવામાં આવે છે, ટીલા પર ચોખા લગાવવામાં આવે છે અને માથા પર ફૂલ છાંટવામાં આવે છે, તેમની આરતી કરવામાં આવે છે અને જમણા હાથના કાંડા પર રાખડી બાંધવામાં આવે છે. ભાઈ બહેનને ભેટ કે પૈસા આપે છે. આમ, રક્ષાબંધનની વિધિ પૂરી કર્યા પછી જ ભોજન લેવામાં આવે છે.


દરેક તહેવારની જેમ રક્ષાબંધનમાં પણ ભેટ અને ખાણી-પીણીની વિશેષ વાનગીઓનું મહત્વ હોય છે.  સામાન્ય રીતે બપોરના ભોજનનું મહત્વ હોય છે અને રક્ષાબંધન વિધિ પૂરી ન થાય ત્યાં સુધી બહેનો ઉપવાસ રાખવાની પરંપરા પણ છે. આ તહેવાર ભારતીય સમાજમાં એટલો બહોળો અને ઊંડો પ્રવેશ કરે છે કે તેનું સામાજિક મહત્વ તો છે જ, ધર્મ, પૌરાણિક કથાઓ, ઇતિહાસ, સાહિત્ય અને ફિલ્મો પણ તેનાથી અછૂત નથી.

રક્ષાબંધનનું મહત્વ (Important Of Rakshabandhan in Gujarati)

રક્ષાબંધનના દિવસે રાખડી બાંધવાની બહુ જૂની પરંપરા છે. રક્ષાબંધન એ રક્ષાબંધનનો સંબંધ છે જ્યાં તમામ બહેનો અને ભાઈઓ એકબીજા પ્રત્યે રક્ષણ, પ્રેમ અને ફરજની જવાબદારી નિભાવે છે અને રક્ષાબંધનની ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ સાથે ઉજવણી કરે છે. જૈન ધર્મમાં પણ રાખીનું ઘણું મહત્વ છે. એવું જરૂરી નથી કે બહેનો જેમને રાખડી બાંધે તે જ તેમના સાચા ભાઈ હોય, છોકરીઓ બધાને રાખડી બાંધી શકે અને બધા તેમના ભાઈ બને. આ દિવસે બહેન તેના ભાઈને રાખડી બાંધે છે અને તેને શુભકામનાઓ આપે છે. ભાઈ દરેક પરિસ્થિતિમાં તેની રક્ષા કરવાનું વચન આપે છે. આમ તો રક્ષાબંધન એ ભાઈ-બહેનના પવિત્ર સ્નેહનો તહેવાર છે.

રક્ષાબંધનની પૌરાણિક કથા ( Mythological story of Raksha Bandhan in Gujarati)

રાખડીનો તહેવાર ક્યારે શરૂ થયો તેની કોઈને ખબર નથી.  પરંતુ ભવિષ્ય પુરાણમાં વર્ણન છે કે જ્યારે દેવો અને દાનવો વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારે રાક્ષસોનું વર્ચસ્વ દેખાતું હતું. ભગવાન ઈન્દ્ર ગભરાઈને બૃહસ્પતિ પાસે ગયા. ત્યાં બેઠેલી ઈન્દ્રાણીની પત્ની ઈન્દ્રાણી બધું સાંભળી રહી હતી. તેણે મંત્રોની શક્તિથી રેશમના દોરાને પવિત્ર કર્યો અને તેને તેના પતિના હાથ પર બાંધ્યો. યોગાનુયોગ શ્રાવણ પૂર્ણિમાનો દિવસ હતો. લોકોનું માનવું છે કે આ યુદ્ધમાં ઈન્દ્રનો વિજય આ દોરાના બળથી જ થયો હતો.  તે દિવસથી શ્રાવણ પૂર્ણિમાના દિવસે આ દોરો બાંધવાની પ્રથા ચાલી રહી છે. આ દોરો સંપત્તિ, શક્તિ, આનંદ અને વિજય આપવા માટે સંપૂર્ણ રીતે સક્ષમ માનવામાં આવે છે.


શ્રી કૃષ્ણ અને દ્રૌપદીની વાર્તા ઈતિહાસમાં પ્રસિદ્ધ છે, જેમાં કૃષ્ણએ જ્યારે સુદર્શન ચક્રથી શિશુપાલનો વધ કર્યો ત્યારે તેમની તર્જની આંગળીમાં ઈજા થઈ હતી. તે સમયે દ્રૌપદીએ તેની સાડી ફાડી નાખી અને તેની આંગળી પર પાટો બાંધ્યો હતો અને આ ઉપકારના બદલામાં શ્રી કૃષ્ણએ દ્રૌપદીને કોઈપણ સંકટમાં મદદ કરવાનું વચન આપ્યું હતું અને તેના કારણે કૃષ્ણે ચેહરન પછી આ ઉપકારનો બદલો લીધો હતો. તેની સાડી વધારી. કહેવાય છે કે રક્ષાબંધનના તહેવારમાં પરસ્પર સંરક્ષણ અને સહકારની ભાવના અહીંથી શરૂ થઈ હતી.


આ પણ વાંચો : 

રક્ષાબંધનનો ઐતિહાસિક સંદર્ભ

જ્યારે રાજપૂતો લડવા માટે જતા ત્યારે મહિલાઓ તેમના કપાળ પર કુમકુમ તિલક લગાવવાની સાથે તેમના હાથમાં રેશમના દોરાથી તેમને બાંધતી. આ દોર તેમને વિજયશ્રી સાથે પરત લાવશે એવી શ્રદ્ધા સાથે. રાખી સાથે બીજી એક જાણીતી વાર્તા જોડાયેલી છે.


એવું કહેવાય છે કે મેવાડની રાણી કર્મવતીને મેવાડ પર બહાદુર શાહના હુમલાની પૂર્વ માહિતી મળી હતી. રાણી લડવામાં અસમર્થ હતી, તેથી તેણે મુગલ સમ્રાટ હુમાયુ પાસે રાખી મોકલી અને રક્ષણ માટે વિનંતી કરી.  હુમાયુએ મુસલમાન હોવા છતાં, રાખીની લાજ રાખી અને મેવાડ પહોંચીને મેવાડ વતી બહાદુર શાહ સામે યુદ્ધ કર્યું અને કર્મવતી અને તેના રાજ્યનું રક્ષણ કર્યું.


અન્ય એક ઘટના મુજબ, સિકંદરની પત્નીએ તેના પતિના હિંદુ દુશ્મન પુરુવાસ (પોરસ)ને રાખડી બાંધી અને તેને પોતાની વહુ બનાવી અને યુદ્ધ દરમિયાન સિકંદરની હત્યા નહીં કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી. પુરુવાસે યુદ્ધ દરમિયાન તેના હાથમાં રાખડી બાંધી અને તેની બહેનને આપેલા વચનને માન આપીને એલેક્ઝાન્ડરને જીવનનું દાન કર્યું.


મહાભારતમાં એવો પણ ઉલ્લેખ છે કે જ્યારે સૌથી મોટા પાંડવ યુધિષ્ઠિરે ભગવાન કૃષ્ણને પૂછ્યું કે હું બધી મુશ્કેલીઓ કેવી રીતે દૂર કરી શકું, ત્યારે ભગવાન કૃષ્ણએ તેમને તેમની અને તેમની સેનાની રક્ષા માટે રાખડીનો તહેવાર ઉજવવાની સલાહ આપી. તેણે કહ્યું કે રાખીના આ રેશમી દોરામાં એવી શક્તિ છે જેના દ્વારા તમે દરેક વાંધામાંથી છૂટકારો મેળવી શકો છો. આ સમયે દ્રૌપદીએ કૃષ્ણને અને કુંતીએ અભિમન્યુને રાખડી બાંધી હોવાના ઘણા સંદર્ભો છે.

રક્ષાબંધનનો સાહિત્યિક એપિસોડ

ઘણા સાહિત્યિક ગ્રંથો છે જેમાં રક્ષાબંધનના તહેવારનું વિગતવાર વર્ણન જોવા મળે છે. તેમાંથી સૌથી મહત્વપૂર્ણ હરિકૃષ્ણ પ્રેમીનું ઐતિહાસિક નાટક રક્ષાબંધન છે, જેની 18મી આવૃત્તિ 1991માં પ્રકાશિત થઈ છે. મરાઠીમાં શિંદે સામ્રાજ્ય વિશે લખતા, રામરાવ સુભાનરાવ બર્ગેએ રાખી ઉર્ફે રક્ષાબંધન નામનું નાટક પણ રચ્યું હતું.


રક્ષાબંધન પચાસ અને સાઠના દાયકામાં હિન્દી ફિલ્મોની લોકપ્રિય થીમ રહી. ઘણી ફિલ્મો માત્ર 'રાખી' નામથી જ નહીં પરંતુ 'રક્ષાબંધન' નામથી પણ બની હતી. આ ફિલ્મ બે વાર 'રાખી' નામથી બની હતી, એક વખત વર્ષ 1949માં, બીજી વખત 1962માં, વર્ષ 62માં આવેલી ફિલ્મનું નિર્દેશન ભીમ સિંહ, કલાકારો અશોક કુમાર, વહીદા રહેમાન, પ્રદીપ કુમાર અને અમિતા હતા.  આ ફિલ્મમાં રાજેન્દ્ર કૃષ્ણએ શીર્ષક ગીત લખ્યું હતું – 


“રાખીના દોરાઓનો તહેવાર”. 1972માં, એસએમ સાગરે આરડી બર્મનના સંગીત સાથે 'રાખી ઔર હાથકડી' ફિલ્મ બનાવી હતી. 1976માં રાધાકાંત શર્માએ ફિલ્મ 'રાખી ઔર રાઈફલ' બનાવી હતી.  તે દારા સિંહ અભિનીત મસાલા ફિલ્મ હતી. એ જ રીતે, વર્ષ 1976માં શાંતિલાલ સોનીએ સચિન અને સારિકાને લઈને 'રક્ષાબંધન' નામની ફિલ્મ પણ બનાવી હતી.

રક્ષાબંધનનો સામાજિક સંદર્ભ

આ દિવસે બહેનો તેમના ભાઈના જમણા હાથ પર રાખડી બાંધે છે અને તેમના કપાળ પર તિલક લગાવે છે અને તેમના લાંબા આયુષ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે.  બદલામાં, ભાઈ તેમને રક્ષણ આપવાનું વચન આપે છે.  એવું માનવામાં આવે છે કે રાખડીના રંગબેરંગી દોરો ભાઈ અને બહેન વચ્ચેના પ્રેમના બંધનને મજબૂત બનાવે છે.  આ એક એવો પવિત્ર તહેવાર છે જે ભાઈ-બહેનના પવિત્ર સંબંધને સંપૂર્ણ આદર અને સન્માન આપે છે.


રક્ષાબંધન એ આત્મીયતા અને સ્નેહના બંધન સાથેના સંબંધોને મજબૂત કરવાનો તહેવાર છે. આ જ કારણ છે કે આ પ્રસંગે માત્ર બહેન-ભાઈને જ નહીં પરંતુ અન્ય સંબંધોમાં પણ રક્ષા (અથવા રાખી) બાંધવાની પ્રથા છે.  ગુરુ શિષ્યને રક્ષાસૂત્ર બાંધે છે અને શિષ્ય ગુરુને.  ભારતમાં પ્રાચીન કાળમાં, જ્યારે સ્નાતક પોતાનું શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા પછી ગુરુકુળ છોડતો હતો, ત્યારે તે આચાર્યને તેમના આશીર્વાદ મેળવવા માટે રક્ષાસૂત્ર બાંધતો હતો, જ્યારે આચાર્ય પોતાના વિદ્યાર્થીને તેણે પ્રાપ્ત કરેલી ઇચ્છાથી રક્ષાસૂત્ર બાંધતા હતા. તેણે તેના ભાવિ જીવનમાં તેનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવો જોઈએ જેથી તે તેના જ્ઞાનની સાથે શિક્ષકની ગરિમાનું રક્ષણ કરવામાં સફળ થાય. આ પરંપરા મુજબ આજે પણ કોઈપણ ધાર્મિક વિધિ પહેલા પૂજારી યજમાનને અને યજમાનને પૂજારીને રક્ષાસૂત્ર બાંધે છે. આ રીતે, બંને એકબીજાના સન્માનની રક્ષા માટે એકબીજાને પોતાના બંધનમાં બાંધે છે.


રક્ષાબંધન તહેવાર સામાજિક અને પારિવારિક એકતા અથવા એકતાનું સાંસ્કૃતિક માપદંડ છે. લગ્ન પછી બહેન અલગ ઘરમાં રહેવા જાય છે. આ બહાને દર વર્ષે માત્ર તેના સંબંધીઓ જ નહીં પરંતુ દૂરના સંબંધોના ભાઈઓ પણ તેમના ઘરે જઈને રાખડી બાંધે છે અને આ રીતે તેમના સંબંધોને નવીકરણ કરતા રહે છે. બે કુટુંબો અને કુળોનો પરસ્પર સરવાળો (મિલન) છે. આ તહેવારનો ઉપયોગ સમાજના વિવિધ વર્ગો વચ્ચે એકતા તરીકે પણ થાય છે. આમ જે કડી તૂટી ગઈ છે તેને ફરી જીવંત કરી શકાય છે.

ઉપસંહાર

આજે આ તહેવાર આપણી સંસ્કૃતિની ઓળખ છે અને દરેક ભારતીયને આ તહેવાર પર ગર્વ છે. આજે ઘણા ભાઈઓ તેમના કાંડા પર રાખડી બાંધી શકતા નથી કારણ કે તેમની બહેનોને તેમના માતાપિતાએ આ દુનિયામાં પ્રવેશવાની મંજૂરી આપી ન હતી. શરમજનક બાબત છે કે જે દેશમાં કન્યા પૂજનનો કાયદો શાસ્ત્રોમાં છે ત્યાં કન્યા ભ્રૂણ હત્યાના કિસ્સાઓ સામે આવે છે. આ તહેવાર આપણને એ પણ યાદ અપાવે છે કે આપણા જીવનમાં બહેનોનું કેટલું મહત્વ છે.


ભાઈઓ અને બહેનો માટે રક્ષાબંધનનું વિશેષ મહત્વ છે.  ભાઈ-બહેનના આ પવિત્ર સંબંધને જાળવી રાખવા માટે આ તહેવાર માત્ર સામાન્ય લોકો જ ઉજવતા નથી, પરંતુ દેવી-દેવતાઓ દ્વારા પણ ઉજવવામાં આવે છે.

 

ભાઈ-બહેન માટે રાખડીનું વિશેષ મહત્વ છે.  આમાંના ઘણા ભાઈ-બહેનો વ્યાવસાયિક અને અંગત કારણોસર એકબીજાને મળી શકતા નથી, પરંતુ આ ખાસ અવસર પર તેઓ ચોક્કસપણે એકબીજા માટે સમય કાઢીને આ પવિત્ર તહેવારની ઉજવણી કરે છે, જે તેનું મહત્વ દર્શાવે છે.  આદર્શની રક્ષા કરતી વખતે આપણે આ મહાન અને પવિત્ર તહેવારને આનંદ અને નૈતિક મૂલ્યો સાથે ઉજવવો જોઈએ.


આ પણ વાંચો :

બાળકો અને વિદ્યાર્થીઓ માટે રક્ષાબંધન નિબંધ કેવો લાગ્યો એ કૉમેન્ટ માં જણાવજો.

રક્ષાબંધન નિબંધ માટે ના શીર્ષક

રક્ષાબંધન નિબંધ ગુજરાતી

રક્ષાબંધન વિશે ગુજરાતી નિબંધ 

રક્ષાબંધન વિશે નિબંધ 

રક્ષાબંધન નિબંધ ગુજરાતી ધોરણ 1,2,3,4,5

Raksha Bandhan essay in Gujarati

Raksha Bandhan nibandh in Gujarati 

Essay on Raksha Bandhan in Gujarati

રક્ષાબંધન નિબંધ pdf

રક્ષાબંધન નિબંધ ગુજરાતી pdf


Post a Comment

2 Comments